نفوذ اقتصادی باکو در قاره آفریقا؛ از صادرات انرژی تا دولت الکترونیک

قاره آفریقا به تدریج در حال تبدیل شدن به یک مسیر مجزا و هدفمند در فعالیت‌های اقتصاد خارجی جمهوری آذربایجان است. اگرچه در حال حاضر حجم تجارت با بسیاری از کشورهای این قاره ناچیز است، اما سرمایه‌گذاری‌های مستقیم، تلاش برای توسعه روابط تجاری و ترویج تجربیات باکو در حوزه‌های خاص به آن افزوده می‌شود.

در دومین مجمع بین‌المللی سرمایه‌گذاری جمهوری آذربایجان که در اواخر سپتامبر در باکو برگزار شد، رویکرد آفریقایی دیگر نه به عنوان یک رویداد حاشیه‌ای، بلکه به عنوان بخشی از یک دستور کار اقتصاد خارجی گسترده‌تر مورد بررسی قرار گرفت.

محور توجهات تنها به تجارت محدود نبود، بلکه سرمایه‌گذاری، لجستیک، ورود شرکت‌های جمهوری آذربایجان به بازارهای جدید و یافتن مسیرهایی برای همکاری بلندمدت را نیز شامل می‌شد. در میان این حوزه‌ها می‌توان به بخش انرژی، تجارت مواد خام، خدمات دولتی دیجیتال، زیرساخت‌ها، ساخت‌وساز، کشاورزی و صنایع تبدیلی اشاره کرد.

برجسته‌ترین گام عملی پیش از برگزاری این مجمع، ورود شرکت دولتی نفت جمهوری آذربایجان (سوکار) به بازار ساحل عاج بود. در ۱۶ سپتامبر، این شرکت ۱۰ درصد از سهام پروژه نفت و گاز «Baleine» را به دست آورد. این نمونه به خوبی نشان می‌دهد که آفریقا به تدریج نه تنها به عنوان یک بازار مصرف، بلکه به عنوان یک جغرافیای مستقل برای سرمایه‌گذاری و حضور اقتصادی پایدارتر در نظر گرفته می‌شود.

تمرکز مبادلات تجاری باکو بر چند کشور کلیدی آفریقا

بر اساس داده‌های کمیته دولتی گمرک که توسط وزارت اقتصاد برای دوره ژانویه تا ژوئن ۲۰۲۶ منتشر شده است، بخش عمده مبادلات تجاری با کشورهای آفریقایی به چند مسیر خاص اختصاص دارد:

• در نیمه نخست سال ۲۰۲۶، تونس بزرگترین شریک تجاری در این مسیر بود: حجم مبادلات به ۱۹۱.۴ میلیون دلار رسید که از این میزان، حدود ۱۸۷.۶ میلیون دلار سهم صادرات جمهوری آذربایجان بوده است.
• حجم تجارت با لیبی حدود ۶۲.۴ میلیون دلار بود که آن نیز تقریباً به طور کامل از طریق صادرات جمهوری آذربایجان تأمین شد. این شاخص در مورد آفریقای جنوبی به ۱۷.۵ میلیون دلار و در مورد مصر به ۱۶.۶ میلیون دلار رسید.
• همزمان با برخی کشورها که اخیراً فرمت‌های دیگری از همکاری در آن‌ها در حال توسعه است، روابط تجاری نیز در حال شکل‌گیری می‌باشد.
• در شش ماهه نخست سال، حجم مبادلات تجاری با کنیا حدود ۱.۸۵ میلیون دلار، با اتیوپی ۴۰۳ هزار دلار، با ساحل عاج ۱۲۸ هزار دلار و با نیجریه تنها حدود ۶.۵ هزار دلار بوده است.

بدین ترتیب، تجارت جمهوری آذربایجان با کشورهای آفریقایی در حال حاضر عمدتاً بر چند مسیر متمرکز است، در حالی که تعامل با سایر بازارها با روند کندتری توسعه می‌یابد.

ورود استراتژیک «سوکار» به بازار انرژی ساحل عاج

بزرگترین نمونه سرمایه‌گذاری جدید جمهوری آذربایجان در ساحل عاج رقم خورد. در اواسط سپتامبر، شرکت ایتالیایی «انی» فروش ۱۰ درصد از سهام پروژه «Baleine» به شرکت سوکار را نهایی کرد. پس از این توافق، سهام این پروژه بین شرکت انی (۳۷.۲۵ درصد)، ویتول (۳۰ درصد)، شرکت دولتی نفت و گاز ساحل عاج موسوم به پتروسی (۲۲.۷۵ درصد) و سوکار (۱۰ درصد) توزیع شد. در اینجا صحبت از یک پروژه در مراحل ابتدایی نیست، بلکه پای یک دارایی استخراجی فعال در میان است.

میدان Baleine در سال ۲۰۲۱ کشف و استخراج از آن در سال ۲۰۲۳ آغاز شد. در حال حاضر، فازهای اول و دوم این پروژه روزانه بیش از ۵۷ هزار بشکه نفت و ۷۸ میلیون فوت مکعب گاز تولید می‌کنند. پس از راه‌‌اندازی فاز سوم، «انی» در نظر دارد تولید خود را به ۱۵۰ هزار بشکه نفت و ۲۰۰ میلیون فوت مکعب گاز در روز افزایش دهد.

مقایسه این توافق با آمارهای تجاری بسیار قابل تأمل است: در نیمه نخست سال، حجم تجارت جمهوری آذربایجان با ساحل عاج تنها حدود ۱۲۸ هزار دلار بود. این موضوع نشان می‌دهد که در این مورد خاص، آفریقا نه به عنوان بازاری برای صادرات محصولات، بلکه به عنوان جغرافیایی جدید برای تخصیص سرمایه و مشارکت در پروژه‌های کلان انرژی عمل می‌کند.

شکل‌گیری فضای اقتصادی یکپارچه‌تر در قاره سیاه

روند همگرایی اقتصادی خود این قاره نیز به یک عامل مضاعف تبدیل شده است. منطقه تجارت آزاد قاره آفریقا (AfCFTA) ایجاد یک بازار واحد برای کالاها و خدمات را پیش‌بینی می‌کند که بیش از ۱.۳ میلیارد نفر جمعیت و تولید ناخالص داخلی ترکیبی حدود ۳.۴ تریلیون دلار را در بر می‌گیرد.

با این حال، آفریقا را هنوز نمی‌توان به عنوان یک بازار کاملاً واحد با شرایط کاری یکسان در نظر گرفت. اما با توسعه منطقه تجارت آزاد، برخی کشورها می‌توانند به عنوان نقاط ورود به زنجیره‌های منطقه‌ای گسترده‌تر، اهمیت بیشتری پیدا کنند. این مسئله برای باکو نیز حائز اهمیت است، زیرا همکاری‌های بالقوه تنها به صادرات کالا محدود نمی‌شود و شامل حوزه‌هایی نظیر زیرساخت‌ها، دیجیتال‌سازی و خدمات می‌شود که جمهوری آذربایجان در آن‌ها تجربیات بومی دارد.

صدور مدل خدمات دولتی «آسان خدمت» به آفریقا

یکی از توسعه‌یافته‌ترین حوزه‌های همکاری، مدل خدمات دولتی و شهروندی جمهوری آذربایجان موسوم به «آسان خدمت» بوده است. در ژوئن ۲۰۲۵، نخستین مرکز خدمات عمومی اتیوپی «MESOB» بر اساس مدل آذربایجانی در آدیس آبابا (پایتخت اتیوپی) آغاز به کار کرد. بر اساس داده‌های آژانس دولتی خدمات شهروندان جمهوری آذربایجان، تا ماه اوت ۲۰۲۶، بیش از ۱۰۰ مرکز خدماتی در اتیوپی فعال بوده است.

در مجمع سرمایه‌گذاری باکو اعلام شد که در حال حاضر با ۲۲ کشور آفریقایی در زمینه این مدل همکاری صورت می‌گیرد:

• مراکز ایجاد شده بر اساس این الگو هم‌اکنون در اتیوپی و اوگاندا فعال هستند.
• در مارس ۲۰۲۶، جمهوری آذربایجان و گینه توافق‌نامه‌ای را برای اجرای مدل «آسان خدمت» و آموزش کارمندان دولت گینه امضا کردند.
• همکاری با سنگال نیز ادامه دارد و این کشور از برنامه‌های خود برای ایجاد مراکز خدمات دولتی مبتنی بر تجربیات باکو خبر داده است.

ایجاد کانال‌های نوین برای تجار و بازرگانان

به موازات این تحولات، آژانس ترویج صادرات و سرمایه‌گذاری جمهوری آذربایجان (AZPROMO) تماس‌های تجاری خود را گسترش داده است. در بهار ۲۰۲۶، نمایندگان این آژانس در مجمع سرمایه‌گذاری اتیوپی شرکت کرده و به رواندا نیز سفر کردند تا در خصوص صنایع آینده‌دار با نهادهای دولتی و خصوصی رایزنی کنند.

همچنین دیدارهایی با شورای تجارت آفریقا برای بررسی ظرفیت‌های کشاورزی، معادن و برگزاری مجمع تجاری مستقل میان جمهوری آذربایجان و آفریقا انجام گرفت.

اهمیت کلیدی هزینه‌ها و مسیرهای لجستیکی

لجستیک همچنان یکی از عوامل مهم و چالش‌برانگیز در کار با بازارهای آفریقایی به شمار می‌رود. برای تأمین کالا به بسیاری از کشورهای آفریقایی، استفاده از مسیرهای طولانی دریایی و چندوجهی ضروری است؛ بنابراین هزینه حمل‌ونقل مستقیماً بر توجیه اقتصادی صادرات تأثیر می‌گذارد.

با این وجود، اهمیت مسافت برای صنایع مختلف متفاوت خواهد بود و در پروژه‌های انرژی یا خدمات نرم‌افزاری، لجستیک مانع کم‌رنگ‌تری محسوب می‌شود.

عبور سطح همکاری‌های باکو از مرزهای سنتی تجارت

در حال حاضر، روابط باکو با کشورهای قاره سیاه از مرزهای سنتی تجارت فراتر رفته است. پروژه‌های سرمایه‌گذاری، تماس‌های دیپلماتیک-تجاری و همکاری در حوزه خدمات دولتی به تدریج در حال تثبیت هستند.

توسعه بیشتر این استراتژی بستگی به این دارد که ارتباطات و پروژه‌های منفرد تا چه حد بتوانند در آینده نزدیک به پیوندهای پایدار تجاری، اقتصادی و استراتژیک تبدیل شوند.

انتهای پیام/