معمای هزینه تولید در میادین گازی ترکیه؛ خودکفایی یا تبلیغات سیاسی؟

اعزام یک کشتی بزرگ به سواحل دریای سیاه برای افزایش میزان تولید گاز در ترکیه، در رسانه‌های دولتی این کشور به‌عنوان رویدادی مهم توصیف شده است.

کشتی 260تنی عثمان غازی با برج شعله 96متری عملاً به سکوی تولید شناور گاز طبیعی در دریای سیاه تبدیل شده است تا میزان استخراج و تولید گاز در میدان ساکاریا را دوبرابر کند. عثمان غازی یک کشتی حفاری نیست، این یک سکوی تولید شناور است که در فاز دوم توسعه میدان گازی ساکاریا فعالیت خواهد کرد. گاز چاه‌ها در اینجا فرآوری می‌شود و سپس از طریق یک سیستم زیر آب به ساحل ارسال می‌شود.

میدان ساکاریا تقریباً در 170کیلومتری فیلیوس، در عمق 2200متری دریای سیاه واقع شده است. روزنامه صباح از جراید نزدیک به حزب حاکم ترکیه نوشته است: «به تولید رساندن یک میدان گازی بزرگ، تقریباً ۱۷۰ کیلومتر در ساحل و در عمق 220متری آب در مدت تقریباً ۳۲ ماه، دستاوردی قابل‌توجه است، در میدان بزرگ مصر نیز، عملیاتی مشابه انجام شد که از مرحله کشف تا تولید دو و نیم سال طول کشید، بنابراین، ترکیه موفق شده است به جمع پروژه‌های تولید گاز طبیعی در اعماق دریا بپیوندد که به‌سرعت در حال توسعه هستند».

وزارت انرژی و منابع طبیعی ترکیه اعلام کرده است: در زمان حاضر در سواحل ساکاریا، در روز ۹.۵ میلیون مترمکعب گاز تولید می‌شود و پس از فعال شدن کشتی مزبور، این مقدار به ۱۹ میلیون مترمکعب خواهد رسید.

مونتاژ برج شعله روی سکو انجام شده است و این برج، حذف ایمن گازهای هیدروکربنی آزادشده در شرایط اضطراری را تضمین می‌کند و با سوزاندن گازهای آزادشده در دمای بالا به‌صورت کنترل‌شده، فشار داخل تأسیسات را حفظ می‌کند.

آلپ‌ارسلان بایراکتار وزیر انرژی و منابع طبیعی، فعالیت این کشتی در بندر فیلیوس را موضوعی مهم و راهبردی قلمداد کرده است.

او می‌گوید: «ما قصد داریم عثمان غازی را سریعاً راه‌اندازی کنیم و تولید روزانه خود را در میدان گازی ساکاریا دو برابر کنیم، این به ما امکان می‌دهد نیازهای گاز طبیعی ۸ میلیون خانوار از دریای سیاه را برآورده کنیم، هدف ما راه‌اندازی دومین سکوی تولید شناور خود در سال ۲۰۲۸ است که تولید روزانه ما را به ۴۵ میلیون مترمکعب افزایش می‌دهد و نیازهای گاز طبیعی ۱۷ میلیون خانوار از دریای سیاه را برآورده خواهد کرد».

فیلیوس در منطقه چایجوما در زونگولداغ واقع شده و یکی از مهمترین تأسیسات فرآوری گاز طبیعی ترکیه را در خود جای داده است.

تحلیلگران معتقدند که دولت، بسیاری از صورت‌حساب‌های مالی مربوط به اعزام کشتی مزبور و هزینه‌های سنگین کشف، استخراج و تولید گاز در ساکاریا را مخفی نگه داشته است، چرا که به‌باور آنها، تولید گاز در این منطقه، بر اساس نُرم‌ها و هنجارهای مهندسی و تولید در دنیای نفت و گاز، فاقد توجیه اقتصادی است و ادامه فعالیت فعلی، فقط به این دلیل است که دولتِ برآمده از حزب عدالت و توسعه، بتواند در پناه بزرگ‌نمایی شعارِ «تلاش برای رسیدن به خودکفایی در بخش انرژی» را به ابزاری برای موفقیت حزبی تبدیل کند.

آنان در بیان ابعاد دقیق انتقادات خود به سیاست کنونی دولت اردوغان درباره استخراج و تولید گاز گران‌قیمت در ساکاریا، به این اشاره می‌کنند که تأسیسات تولید در ساکاریا در بهترین حالت و در فاز نهایی سال ۲۰۲۸ میلادی، نهایتاً ۲۵ درصد از گاز موردنیاز ترکیه را تأمین خواهد کرد، اما چنان هزینه‌های بالایی دارد که در مقایسه با واردات، عملاً سود قابل‌توجهی، عاید کشور نخواهد کرد.

مهمت اوغوتچی از دیپلمات‌های اسبق وزارت امور خارجه و رئیس کنونی باشگاه انرژی در لندن پایتخت انگلیس، درباره تأثیر مثبت گاز ساکاریا می‌گوید: «میدان ساکاریا فقط بخش محدودی از گاز موردنیاز ما را تأمین خواهد کرد و ترکیه به واردات گاز طبیعی ادامه خواهد داد، ولی هنگام مذاکره در مورد قراردادهای گاز خط لوله با روسیه، آذربایجان و ایران و توافق با ایالات متحده، قطر، الجزایر و سایر تأمین‌کنندگان LNG، داشتن مقدار قابل‌توجهی از تولید داخلی، وزن و موقعیت ما را در میز مذاکره تغییر می‌دهد».

معمای قیمت تمام‌شده

در گزارش پایگاه اینترنتی یتکین ریپورت ترکیه به این اشاره شده است که دولت، موظف است علاوه بر تبلیغ گسترده درباره ارزش‌های خودکفایی انرژی و تولید گاز ملی، هزینه‌ها را نیز به‌طور شفاف اعلام کند.

این گزارش می‌گوید: «باید مشخص شود که یک مترمکعب گاز دریای سیاه واقعاً برای ما چقدر هزینه دارد؟ در این مسیر، باید هزینه کامل چرخه عمر، شامل چاه‌ها، سکوها، سیستم‌های زیردریایی، خطوط لوله، تأمین مالی، بیمه، نگهداری، بهره‌برداری و امنیت را بدانیم. توجه به شفافیت، چیزی از ارزش دستاوردهای دولت نمی‌کاهد».

در همین حال، تحلیلگران دیگری نیز درباره پیامدهای توسعه گازی برای ساکاریا و بندر فیلیوس اظهار نگرانی می‌کنند و خطاب به دولت می‌گویند: «نباید با محوریت گاز، کل هویت منطقه را تغییر داد. بگذارید فیلیوس به یک مرکز فناوری دائمی فراساحلی دریای سیاه تبدیل شود که به کشتی‌های حفاری، کشتی عثمان غازی و سکوهای آینده خدمات ارائه می‌دهد، اما اجازه ندهید هویت تجاری بندر از بین برود. در آن سوی دریای سیاه، بندر کنستانتای رومانی قرار دارد.

کنستانتا از طریق کانال دانوب ـ دریای سیاه، راه‌آهن و جاده به داخل اروپا متصل است. چرا یک مطالعه امکان‌سنجی برای کریدور فیلیوس ـ کنستانتا ـ دانوب انجام نمی‌شود؟ آیا کالاهایی که از طریق راه‌آهن از آناتولی به فیلیوس می‌رسند، می‌توانند از طریق کنستانتا به حوضه دانوب و اروپای مرکزی منتقل شوند؟ آیا محموله‌های اروپا می‌توانند از طریق فیلیوس به آناتولی، قفقاز و کریدور مرکزی متصل شوند؟ چنین چیزی ارزش مطالعه دارد و گاز نباید یگانه هدف دولت در این منطقه باشد».

از دید کارشناسان بخش انرژی، یکی دیگر از مؤلفه‌هایی که بر قیمت تمام‌شده گاز تولیدی ترکیه در میدان ساکاریا اثر می‌گذارد، ابهام درباره امنیت دریای سیاه است.

در شرایطی که در دریای سیاه، یک محیط امنیتی متفاوت، از معادن گرفته تا وسایل نقلیه دریایی و هوایی بدون سرنشین، از امنیت کشتی‌های تجاری گرفته تا هزینه‌های بیمه، پدیدار شده است، تمرکز بیش از حد سرمایه در یک بندر کوچک می‌تواند برای ترکیه خطرساز باشد و این وضعیت، به یک معماری امنیتی هوشمند، چندلایه و تا حد امکان نامرئی نیاز دارد.

بر اساس آمارهای رسمی، ترکیه در ۲۰۲۴ میلادی حدود ۵۳.۲ میلیارد مترمکعب گاز مصرف کرد و ۵۲.۲ میلیارد مترمکعب واردات داشت، تولید داخلی فقط حدود ۲.۶ میلیارد مترمکعب بود، در ۲۰۲۵ واردات گاز حتی به حدود ۵۸ میلیارد مترمکعب رسید.

مرکز مطالعات شرقی اروپا (OSW) علت را ترکیبی از افزایش تقاضای داخلی و رشد شدید واردات LNG می‌داند. اگر قرار باشد حتی با فعال شدن سکوی شناور عثمان غازی و در فاز نهایی چند سال آتی، این میدان فقط یک‌چهارم از گاز مصرفی فعلی را تولید کند، نمی‌توان نقش آن را در رفع وابستگی انرژی ترکیه به واردات، مهم ارزیابی کرد،

کما این‌که آژانس بین‌المللی انرژی در گزارش جدید خود در سال ۲۰۲۶ میلادی، به این اشاره کرده است که تداوم وابستگی ساختاری به سوخت‌های وارداتی یکی از مشکلات اصلی این کشور است.

آژانس اعلام کرده است که موضوعاتی همچون رشد تقاضای انرژی، وابستگی به سوخت‌های وارداتی، نوسان قیمت جهانی، نیاز به سرمایه‌گذاری عظیم در شبکه و مسئله مقرون‌به‌صرفه بودن انرژی، همچنان به‌عنوان مهمترین موانع ترکیه شناخته می‌شوند.

یکی دیگر از ابهامات مالی میدان ساکاریا این است که وزارت انرژی ترکیه اعلام کرده است: عثمان غازی با قیمت‌های فعلی گاز حدود ۱۰ میلیون دلار در روز ارزش گاز تولیدی خواهد داشت و بنابراین حدود ۳.۵ میلیارد دلار در سال به اقتصاد کمک می‌کند، اما مسئله اینجاست که در این آمار، صرفاً به ارزش واقعی و نهایی انرژی اشاره شده و به هزینه‌های تولید، اشاره نشده است.

شورای آتلانیتک در بیان ابهامات این موضوع، با ارائه یک گزارش تحلیل، به این اشاره کرده است که میدان ساکاریا، پروژه مهمی برای کاستن از میزان واردات است اما در عین حال، به‌خاطر ویژگی‌های فنی و جغرافیایی، یک پروژه بسیار پرهزینه و سرمایه‌بر است و برای فازهای توسعه، نیاز به انعقاد قراردادهای چند میلیارد دلاری با شرکت‌های بین‌المللی مهندسی دارد.

شاید به همین دلیل است که مؤسسه کارنگی، در گزارش خود درباره چالش‌های انرژی ترکیه به این اشاره کرد که مشکل تاریخی ترکیه این بوده که مصرف انرژی‌اش بالاست، اما منابع داخلی کافی ندارد، بنابراین تداوم واردات و وابستگی به منابع روسیه، جمهوری آذربایجان، ایران و دیگر تأمین‌کنندگان، گریزناپذیر است.

انتهای پیام/+