ایران؛ لنگرگاه ثبات در روزهای پرالتهاب تجارت خارجی ارمنستان

طی چند سال گذشته، تجارت خارجی ارمنستان نه تنها از منظر حجم، بلکه از حیث جهت‌گیری‌ها و مقاصد دستخوش تغییرات چشمگیری شده است. در ساختار سنتی این تجارت، بازارهای بزرگ و جدیدی پدیدار شدند؛ برخی از آن‌ها به سرعت به صدر جدول صعود کردند و سپس با همان سرعت جایگاه خود را از دست دادند.

نقشه تجارت خارجی ارمنستان بسیار پیچیده‌تر از یک رتبه‌بندی ساده از شرکای تجاری این کشور است. در پس این جابه‌جایی‌ها، هم جریان‌های مقطعی کالا و هم تغییرات پایدارتر در تجارت با روسیه، چین، اتحادیه اروپا و کشورهای همسایه نهفته است.

صعود ناگهانی امارات به صدر مقاصد صادراتی ارمنستان

این جغرافیای جدید به طور ویژه‌ای در سال ۲۰۲۴ نمایان شد. امارات متحده عربی به بزرگترین مقصد صادراتی ارمنستان تبدیل شد و ۴۰.۱ درصد از کل صادرات این کشور را به خود اختصاص داد. پس از آن، روسیه با سهم ۲۴.۲ درصدی در رده دوم قرار گرفت و هنگ‌کنگ نیز با ۱۳.۴ درصد وارد فهرست بازارهای پیشرو شد. چین نیز با ۸.۴ درصد جایگاه چهارم را از آن خود کرد.

این صف‌آرایی با ساختار همیشگی تجارت ارمنستان تفاوت چشمگیری داشت و این تصور را ایجاد می‌کرد که این کشور به سرعت وارد بازارهای بزرگ جدیدی شده است. اما در پسِ تغییر این رتبه‌بندی، در درجه اول رشد خیره‌کننده یک گروه کالایی خاص قرار داشت: فلزات گران‌بها. همین عامل بود که نقشه صادراتی ارمنستان را از نو ترسیم کرد.

شوک طلا و دگرگونی نقشه تجارت خارجی

دقیقاً در سال ۲۰۲۴ بود که تأثیر شگرف فلزات گران‌بها بر تجارت خارجی ارمنستان به وضوح آشکار شد. در این سال، ارمنستان حدود ۵.۹۴ میلیارد دلار طلای کارنشده و نیمه‌ساخته وارد کرد که تقریباً معادل یک‌سوم کل واردات این کشور بود.

اما این جریان در بخش صادرات نمود بارزتری داشت. سنگ‌ها و فلزات گران‌بها و نیمه‌گران‌بها و مصنوعات آن‌ها، درآمدی بالغ بر ۸ میلیارد دلار برای ارمنستان به همراه داشتند و بیش از ۶۰ درصد از کل صادرات کشور را تشکیل دادند.

دقیقاً به همین دلیل بود که امارات و هنگ‌کنگ به سرعت در صدر جدول قرار گرفتند: در سال ۲۰۲۴، معادل ۵.۲۵ میلیارد دلار کالا به امارات، ۱.۷۶ میلیارد دلار به هنگ‌کنگ و نزدیک به ۱.۱ میلیارد دلار کالا به چین صادر شد.

بخش عمده‌ای از این جریان تجاری، مربوط به فلزات گران‌بهایی بود که از مبدأ روسیه وارد شده و سپس به بازارهای امارات، هنگ‌کنگ و چین ارسال می‌شدند.

در نتیجه، در مدت زمانی نسبتاً کوتاه، نه تنها ساختار صادرات، بلکه جایگاه کشورهای شریک نیز دستخوش تغییر شد. به همین دلیل، نقشه تجاری ارمنستان در سال ۲۰۲۴ بسیار متنوع‌تر از گذشته به نظر می‌رسید؛ نقشه‌ای که نه به واسطه ورود گسترده کالاهای ارمنی به بازارهای جدید، بلکه به دلیل جابه‌جایی یک گروه کالایی فوق‌العاده بزرگ، بازطراحی شده بود.

عبور از حباب طلا و بازسازی ساختار صادرات

در سال ۲۰۲۴، تجارت خارجی ارمنستان رکورد بی‌سابقه‌ای را ثبت کرد: حجم مبادلات تجاری از مرز ۳۰ میلیارد دلار گذشت، صادرات به حدود ۱۳.۱ میلیارد دلار و واردات به ۱۷.۱ میلیارد دلار رسید. این ارقام نجومی عمدتاً به لطف جریان عظیم فلزات گران‌بها رقم خورد که تأثیر چشمگیری بر آمارهای کلی و جغرافیای تجارت داشت.

اما در سال ۲۰۲۵، نقش این کالاها به شدت کاهش یافت. در نتیجه، گردش تجارت خارجی به ۲۱.۴۳ میلیارد دلار رسید (صادرات ۸.۴ میلیارد دلار و واردات حدود ۱۳ میلیارد دلار). در مقایسه با سال قبل، این شاخص‌ها به ترتیب ۲۹ درصد، ۳۶.۱ درصد و ۲۳.۶ درصد افت کردند.

با این وجود، در پسِ این اعداد، تصویر جالب‌تری نهفته است. اگر سنگ‌ها و فلزات گران‌بها را از آمارها حذف کنیم، صادرات سایر گروه‌های کالایی در سال ۲۰۲۵ با رشد ۸.۹ درصدی و واردات با رشد ۷.۵ درصدی همراه بوده است.

این رشد به طور همزمان در چندین بخش حفظ شد. صادرات محصولات نهایی صنایع غذایی نزدیک به ۲۹ درصد، محصولات گیاهی و کشاورزی بیش از ۲۴ درصد و محصولات معدنی حدود ۱۹ درصد افزایش یافت.

بنابراین، افت شاخص‌های کلی در سال ۲۰۲۵ بیشتر بازتاب‌دهنده بازسازی ساختار تجارت است. به تدریج، سبد کالایی سنتی ارمنستان جایگزین جریان عظیم فلزات گران‌بها شد و چندین بخش از این سبد همچنان به رشد صادراتی خود ادامه دادند.

بازگشت روسیه به جایگاه نخست شرکای تجاری

در سال ۲۰۲۵، جابه‌جایی‌ها در میان خریداران عمده کالاهای ارمنی ادامه یافت. روسیه بار دیگر جایگاه نخست را پس گرفت: صادرات به این کشور به نزدیک ۲.۹۶ میلیارد دلار (معادل ۳۵.۳ درصد از کل صادرات) رسید. امارات با وجود کاهش ۶۱ درصدی واردات از ارمنستان، با ۲.۰۵ میلیارد دلار و سهم ۲۴.۵ درصدی جایگاه دوم خود را حفظ کرد. چین سهمی ۹.۱ درصدی و عراق سهمی حدوداً ۴ درصدی از این صادرات داشتند.

تغییر جایگاه روسیه عمدتاً یک تغییر نسبی بود. ارمنستان در سال ۲۰۲۴ معادل ۳.۱۶ میلیارد دلار و یک سال بعد ۲.۹۶ میلیارد دلار (تنها ۷ درصد کمتر) کالا به روسیه صادر کرد. در بحبوحه افت کلی صادرات ارمنستان، این پویایی در مقایسه با سایر مقاصد بسیار پایدارتر بود.

این امر به درک بهتر وقایع سال ۲۰۲۴ (زمانی که سهم روسیه به ۲۴.۲ درصد کاهش یافت) کمک می‌کند. دلیل این افت، کاهش شدید صادرات به بازار روسیه نبود، بلکه رشد انفجاری صادرات فلزات گران‌بها به امارات و هنگ‌کنگ بود. با فروکش کردن این جریان‌ها، روسیه بار دیگر به صدر ساختار صادراتی ارمنستان بازگشت.

روند تحولات تجاری در نیمه نخست سال 2026

در نیمه نخست سال ۲۰۲۶، حجم کلی تجارت خارجی ارمنستان تغییر چندانی نکرد و با افت جزئی ۰.۱ درصدی به ۹.۵۷ میلیارد دلار رسید. با این حال، تحرکات درونی این شاخص بسیار چشمگیرتر بود. صادرات با افت ۶.۷ درصدی به ۳.۴۳ میلیارد دلار رسید، در حالی که واردات با رشد ۴ درصدی عدد ۶.۱۴ میلیارد دلار را ثبت کرد.

صف‌آرایی شرکای کلیدی تغییرات ملموسی داشت. گردش تجاری با روسیه در ماه‌های ژانویه تا ژوئن با افت ۲۰.۹ درصدی به ۲.۶۳ میلیارد دلار کاهش یافت. با این حال، صادرات ارمنستان به بازار روسیه مقاومت بالایی نشان داد و تنها با ۴.۲ درصد کاهش به ۱.۲۲ میلیارد دلار رسید.

همزمان، تجارت در مسیر چین و اروپا رشد چشمگیری داشت. مبادلات با چین با ۲۲.۹ درصد افزایش به ۱.۴۷ میلیارد دلار و صادرات ارمنستان به پکن با یک جهش ۸۲.۶ درصدی به ۵۲۶.۵ میلیون دلار رسید. تجارت با اتحادیه اروپا حتی از این هم پرشتاب‌تر بود: حجم مبادلات با ۴۶.۲ درصد رشد به ۱.۶۹ میلیارد دلار و صادرات ارمنستان به کشورهای اروپایی با ۸۰.۲ درصد افزایش به ۵۱۶.۵ میلیون دلار ارتقا یافت.

در این میان، نقش امارات که تا چندی پیش بزرگترین بازار صادراتی ارمنستان بود، همچنان رو به افول گذاشت. در شش ماهه نخست، صادرات به این کشور با سقوط ۷۴.۳ درصدی به حدود ۲۸۰ میلیون دلار رسید و همزمان صادرات فلزات و سنگ‌های گران‌بها نیز به نصف (۵۸۹ میلیون دلار) تقلیل یافت.

تعمیق روابط با پکن و بروکسل فراتر از معادلات طلا

هنوز زود است که رشد تجارت با چین و اتحادیه اروپا را به عنوان تغییر ساختار نهایی تجارت خارجی ارمنستان تلقی کنیم. آمارهای شش‌ماهه همواره مستعد نوسان هستند و تجربه سال‌های ۲۰۲۳-۲۰۲۴ به خوبی نشان داد که چگونه یک گروه کالایی خاص می‌تواند کل تصویر آماری را مخدوش کند. اما پویایی فعلی متفاوت به نظر می‌رسد: این رشد همزمان در چندین جبهه در حال رخ دادن است و تنها به یک جریان کالایی محدود نمی‌شود.

چین از مدت‌ها پیش با صادرات ماشین‌آلات، تجهیزات الکترونیکی و کالاهای مصرفی، جایگاه مهمی در واردات ارمنستان داشته و همزمان یکی از بازارهای اصلی محصولات معدنی این کشور محسوب می‌شود.

مسیر اروپایی نیز به تدریج در حال تقویت است. در سال ۲۰۲۵، علی‌رغم افت بیش از یک‌سومیِ کل صادرات، صادرات ارمنستان به اتحادیه اروپا حدود ۹ درصد رشد کرد. واردات از اروپا نیز افزایش یافت و در نیمه نخست ۲۰۲۶، این رشد شتاب بیشتری گرفت.

با این وجود، روسیه همچنان بزرگترین شریک تجاری واحدِ ارمنستان باقی مانده است. اگرچه چین و برخی کشورهای اروپایی هنوز از نظر حجم مبادلات فاصله زیادی با مسکو دارند، اما اهمیت سایر مقاصد به طور مستمر در حال افزایش است. در نتیجه، تجارت خارجی ارمنستان از تمرکز صرف بر روی چند جریان بزرگ خارج شده و متنوع‌تر می‌شود.

ایران و گرجستان؛ لنگرگاه‌های ثبات در تجارت منطقه‌ای ارمنستان

در هیاهوی جابه‌جایی‌های سریع در میان شرکای بزرگ ارمنستان، وضعیت ایران و گرجستان بسیار آرام‌تر و باثبات‌تر به نظر می‌رسد. نقش این دو کشور تغییرات ناگهانی نداشته، بلکه از پایداری بیشتری برخوردار بوده و پیوند تنگاتنگی با جغرافیای ارمنستان دارد.

در سال ۲۰۲۵، حجم مبادلات تجاری ارمنستان با ایران با رشد ۴.۲ درصدی به حدود ۷۶۸ میلیون دلار رسید. در نیمه نخست سال ۲۰۲۶ نیز این روند افزایشی ادامه یافت و با رشد ۸.۴ درصدی به حدود ۳۷۱ میلیون دلار بالغ شد. ایران همچنان یکی از مبادی مهم وارداتی و از شرکای منطقه‌ای دائمی ارمنستان محسوب می‌شود.

گرجستان نیز نه تنها به عنوان یک بازار و تأمین‌کننده کالا، بلکه از منظر ترانزیتی اهمیت حیاتی دارد. بخش عمده‌ای از مسیرهای ارتباطی ارمنستان برای دسترسی به بنادر دریای سیاه از خاک گرجستان می‌گذرد؛ بنابراین، جایگاه تفلیس در تجارت خارجی ایروان تا حد زیادی متأثر از مؤلفه‌های لجستیکی است.

برخلاف مقاصدی که صرفاً به واسطه جریان‌های خاص کالایی در رتبه‌بندی‌ها صعود کردند، تجارت با کشورهای همسایه تغییراتی هموارتر و منطقی‌تر داشته است. این امر به خوبی نشان می‌دهد که پایداری روابط اقتصاد خارجی همیشه با نرخ‌های رشد سریع سنجیده نمی‌شود، بلکه گاهی ثبات و استمرار از اهمیت به مراتب بالاتری برخوردار است.

تکوین جغرافیای چندلایه‌ تجارت خارجی

تجربه سال‌های اخیر نشان داد که یک رتبه‌بندی ساده از کشورهای شریک، همیشه تصویر کاملی از وضعیت تجارت خارجی ارمنستان ارائه نمی‌دهد. در سال ۲۰۲۴، امارات و هنگ‌کنگ به لطف صادرات طلا به سرعت در میان بزرگترین مقاصد صادراتی جای گرفتند، اما با کاهش این جریان، صف‌آرایی بازارهای کلیدی نیز دگرگون شد.

با این حال، بازگشتی به ساختار گذشته نیز صورت نگرفت. روسیه همچنان موقعیت خود را به عنوان بزرگترین شریک تجاری و بازار اصلی صادرات ارمنستان در سال ۲۰۲۵ حفظ کرد، اما در عین حال اهمیت سایر مقاصد نیز پررنگ‌تر شد.

چین حضور خود را در بازار ارمنستان گسترش داد و در نیمه نخست سال ۲۰۲۶، مبادلات تجاری با کشورهای اتحادیه اروپا رشد چشمگیری را تجربه کرد. در این میان، ایران و گرجستان نیز به نقش پایدار و باثبات خود در تعاملات منطقه‌ای ارمنستان ادامه دادند.

در نتیجه، جغرافیای تجارت خارجی ارمنستان به جای وابستگی به یک جهت‌گیری جدید و واحد، در حال تبدیل شدن به ساختاری پیچیده‌تر و چندلایه است. در کنار شرکای سنتی، کانون‌های جدید رشد در حال ظهور هستند و تأثیر جریان‌های خاص کالایی نیز به مرور زمان در حال تعدیل است.

تحولات سال‌های گذشته به روشنی اثبات می‌کند که جایگاه یک کشور در رتبه‌بندی شرکای تجاری، به تنهایی بیانگر ماهیت واقعی آن روابط نیست. برای درک میزان پایداری در تغییرات تجارت خارجی ارمنستان، باید فراتر از حجم‌ها و سهم‌ها، به ماهیت کالاهایی که در پس این اعداد نهفته‌اند نیز توجه دقیقی داشت.

انتهای پیام/